Sosyoloji ve tarih felsefesinin kurucusu kabul edilen İbn-i Haldun, altı asır önce kaleme aldığı Mukaddime adlı eserinde, toplumların ve devletlerin kaderini belirleyen yasaları tespit etmiş; bunları tarih, sünnetullah ve yaşadığı çağ ile desteklemiştir.
Tarihin tekerrürden ibaret olduğunu, "Geçmişler geleceğe, suyun suya benzemesinden daha çok benzer." veciz sözüyle ifade etmiştir.
Devletleri tıpkı canlı organizmalar gibi doğan, büyüyen, olgunlaşan ve nihayetinde çökerek ölen yapılar olarak tanımlamıştır. Bir devletin ömrünü ortalama 120 yıl olarak belirtmiş; devleti kuran enerjiyi ve ayakta tutan harcı ise dayanışma ruhu, yani "asabiyet" olarak belirtmiştir.
Devletlerin kuruluş ve yıkımını beş aşamada değerlendirmiştir.
Kuruluş ve Zafer Aşaması: İktidarın askerî güç ve güçlü dayanışma (asabiyet) ile ele geçirildiği dönemdir. Hükümdar, halkla ve ortaklarıyla yakın bağlar içindedir.
Hâkimiyet ve Tekelleşme (İstibdat) Aşaması: Hükümdar gücü tekeline alır. İktidarın kurulmasında payı olanlar ve dayanışma unsurları tasfiye edilmeye başlanır.
Refah ve Rahatlık (Ferağ) Aşaması: Devletin ekonomik ve askerî gücü zirveye ulaşır. Vergiler toplanır, imar ve refah artar; ancak lüks ve gösteriş hayatı yaygınlaşır.
Duraklama ve Kanaat (Müsâlemet) Aşaması: Devlet önceki kuşakların birikimiyle ayakta kalır. Yenilik ve atılım azalır; mevcut düzeni koruma ve yetinme eğilimi öne çıkar.
İsraf ve Çöküş Aşaması: Aşırı harcamalar, lüks tüketim ve artan vergiler ekonomiyi ve toplumsal dayanışmayı zayıflatır. Devlet içten çözülerek yıkıma sürüklenir.
Bu son evre, devletin tedavi edilemeyen hastalık ve yaşlılık dönemidir. Başlangıçtaki sadelik ve idealizm yerini yerleşik (hadarî) hayatın getirdiği lüks, gösteriş ve kontrolsüz savurganlığa bırakır. Meşru gelirleri bu şatafatlı yaşam tarzını karşılamaya yetmeyen yöneticiler ve bürokratlar, çareyi rüşvet ve yolsuzlukta bulur. Adalet ve adaleti arama duygusu tamamen biter. Rüşvet öyle sıradanlaşır ki normal bir hâl alır. Devleti kuran liyakatli kadrolar tasfiye edilir veya küstürülür. Yerlerine makamları şahsi zenginleşme aracına dönüştüren paragöz kimseler getirilir.
Yolsuzluk ve rüşvet, yalnızca bireylerin ahlaki bir zafiyeti olarak kalamaz; denetim ve şeffaflığın kaybolduğu sistemlerde hızla kurumsallaşarak yapısal bir hastalığa dönüşür. Bireysel zafiyet ve açgözlülükle başlayan bu süreç, zamanla devlet kurumlarının halka değil, belirli çıkar gruplarına hizmet ettiği çürümüş bir düzene dönüştürür.
Bu kurumsal çürümenin sonuçları son derece ağırdır.
İlk olarak toplumsal güven ve adalet duygusu yerle bir olur. Hakkını yasal yollarla arayamayan, rüşvet vermeden işini çözemeyen vatandaşın devlete olan bağlılığı kopar. Liyakatin yerini adam kayırmanın alması, ehil insanları sistem dışına iterken toplumda derin bir umutsuzluk yaratır. Daha da tehlikelisi, yolsuzluk bir suç olmaktan çıkıp "kurnazlık" veya "iş bilmek" şeklinde algılanmaya başlar.
Ekonomide ise israf ve rüşvet çarkını döndürmek adına hazine boşaltılır, kamu kaynakları kalkınma yerine rant ağlarına ve ahbap çevrelerine aktarılır. Açığı kapatmak için halka ağır vergiler yüklenir, hatta mülkiyet hakkı ihlal edilerek insanların kazancına göz dikilir. Zulüm ve adaletsizlik ile birlikte faiz meşru ve teşvik edilir duruma getirilir. Zulüm ve haksızlık, üretim ve ticareti durdurur, bereketi kaçırır ve medeniyetin çöküşünü hızlandırır.
Geçmişten günümüze baktığımızda Roma İmparatorluğu’ndan Osmanlı’nın gerileme dönemine kadar tarihteki pek çok büyük yıkımın temelinde aynı nedenler yatar. Birlik ve beraberliğini kaybeden, adaleti zedeleyen ve yolsuzluğu sıradanlaştıran devletler, hükümetler, partiler ve bütün yapılar; içeriden ve dışarıdan gelecek en küçük bir sarsıntıya dahi direnemeyerek çözülüp tarih sahnesinden silinmeye mahkûmdur.